IMpuma Koloni liphondo lesibini ukubhala inani eliphezulu lokubhubha okunxulumene nokwaluka ngexesha lokwaluka kwendabuko ebusika ngo-2026, kunye nokubhubha kwabantu abalishumi elinesine (14) okubikwe njengoko abasemagunyeni beqinisa imizamo yokuthintela izikolo zokwaluka ezingekho mthethweni.
Kuzwelonke, abakhwetha abangamashumi amathathu anesihlanu (35) basweleke ukusukela oko kwaqala ixesha lokwaluka kwebusika, ngokutsho koMphathiswa woLawulo lweNtsebenziswano kunye neMicimbi yeMveli (CoGTA), uVelenkosini Hlabisa.
IMpumalanga ibhale inani eliphezulu lokubhubha kwelaphondo, nalapho libhale abakhwetha abalishumi elinesixhenxe (17), kulandele iMpuma Koloni kunye nabantu abalishumi elinesine (14).
Abasemagunyeni bakwasindise abakhwetha abalikhulu namashumi asibhozo (180), ngelixa abangamashumi asixhenxe anesihlanu (75) basesesibhedlele.
Isithethi soLawulo lweNtsebenziswano kunye neMicimbi yeMveli (CoGTA) eMpuma Koloni uPheello Oliphant uthe ukufa kwephondo kubhalwe kuMasipala weSithili sase-O.R. Tambo, obangele ukubhubha kwabantu abasixhenxe (7), kulandele iBuffalo City, uMasipala weSithili sase-Amathole kunye noMasipala weSithili sase-Alfred Nzo kunye nabantu ababini (2), kunye noMasipala weSithili saseChris Hani nomnye (1).
U-Oliphant uthe ukuphelelwa ngamanzi emzimbeni, i-septicemia, ukubethwa, ukungahoywa kwabakhwetha, izikolo zokwaluka ezingekho mthethweni kunye nokwaluka kwabantwana abangaphantsi kweminyaka yobudala kusezezona zinto ziphambili ezingumceli mngeni.
Njengoko eli xesha lisondela esiphelweni, iphondo liye laqinisa iphulo lalo lokunyanzelisa umthetho, livala izikolo zokwaluka ezingekho mthethweni ezilishumi enebhozo (18) kwaye libambe abatyholwa abangamashumi amabinj anesibini (22) ngokwaphula imithetho yokwaluka.
Kuzwelonke, abasemagunyeni bavale izikolo zokwaluka ezingekho mthethweni ezingamashumi amane anesibini (42), bavula amatyala olwaphulo-mthetho ali-150 kwaye babamba abantu abangamashumi amane (40).
UHlabisa uchaze la manani amva nje njengesikhumbuzo esicacileyo sokuba kufuneka amanyathelo aqinileyo ukukhusela abakhwetha kunye nokugcina ingqibelelo yokwaluka ngokwesiko.
“La manani axhalabisa kakhulu kwaye asebenza njengesikhumbuzo esicacileyo sokuba kuninzi ekufuneka kwenziwe ngokubambisana ukuphelisa ukufa okunokuthintelwa, ukwenzakala kunye nemisebenzi yolwaphulo-mthetho enxulumene nokwaluka ngokwesiko,” utshilo.
Umphathiswa udlulise amazwi akhe enduduzo kwiintsapho ezilahlekelwe ngoonyana bazo kwaye unqwenela ukuba abakhwetha abasele esibhedlele baphile ngokukhawuleza.
Uthe ukukhusela abakhwetha luxanduva oluhlanganyelweyo olufuna intsebenziswano kwiintsapho, iinkokheli zemveli, uluntu, iiarhente zokuqinisekisa umthetho, iingcali zezempilo, oomasipala kunye nabafundisi-ntsapho.
“Urhulumente yedwa akanakuyisusa le ntlekele. Impumelelo ixhomekeke kwintsebenziswano eqinileyo phakathi kweentsapho, iinkokheli zemveli, uluntu, iiarhente zogcino-mthetho, iingcali zezempilo, oomasipala, ootitshala kunye nabo bonke abachaphazelekayo abanikwe umsebenzi wokukhusela le nkqubo ingcwele yenkcubeko.”
UHlabisa ukhuthaze abazali kunye nabagcini ukuba baqinisekise ukuba oonyana babo baya kwizikolo zokwaluka ezibhalisiweyo ngokusemthethweni kwaye baqinisekise ukuba izikolo zokwaluka, oogqirha bemveli kunye nabahlengikazi bemveli bagunyazisiwe ngokufanelekileyo ngaphambi kokuba bavumele abakhwetha ukuba bangene kwisiko lokwaluka.
“Ukungahoywa kwabazali kunye nokungaphumeleli ukuqinisekisa ukuba izikolo zokwaluka zisemthethweni kubeka ubomi bolutsha emngciphekweni ongeyomfuneko.”
Ukwagxeke ukuqhubeka kokusebenza kwezikolo zokwaluka ezingekho mthethweni, esithi ziyawuphazamisa umgangatho wokwaluka ngokwesiko kwaye zinoxanduva lokufa okuninzi, ukwenzakala, ukuthunjwa kunye nokuxhatshazwa okubikwayo minyaka le.
“Abantu abaseka, abaququzelela okanye abathatha inxaxheba kwizikolo zokwaluka ezingekho mthethweni kufuneka baqonde ukuba benza ulwaphulo-mthetho kwaye baya kujongana namandla omthetho.”
U-Oliphant ucele abazali kunye noluntu ukuba balandele umthetho, baxele izikolo zokwaluka ezingekho mthethweni kwaye baqinisekise ukuba abakhwetha baya kwizikolo ezibhalisiweyo kuphela njengoko ixesha lokwaluka lasebusika lisondela esiphelweni.

