Iingcali zezoQoqosho eMzantsi Afrika ziqikelela ukonyuka kwe-VAT okanye irhafu yengeniso ukulungelelanisa uhlahlo lwabiwo-mali.

By Nontando Ntsevu.

Ngenxa yokungabikho kokunyuka okubonakalayo kokukhula koqoqosho, zonke iindlela zikhomba uxinzelelo olukhulu kuNondyebo weSizwe ukuba anyuse iirhafu ezahlukeneyo kuhlahlo lwabiwo-mali oluzayo.

Oku kujongwe ziingcali zezoqoqosho kwinkampani yamagqwetha i-Nortons Inc Avias Ngwenya kunye ne-Marylla Govender phambi koMphathiswa wezemali, uEnoch Godongwana ngexesha ebenikezela uhlahlo lwabiwo-mali ngoLwesithathu.

Bathe ukunikezelwa kohlahlo lwabiwo-mali kuza nanjengoko uqoqosho lunokuchazwa kakuhle njengolujongene nesiphango esigqibeleleyo, esinamazinga aphezulu entswela-ngqesho kunye namazinga aphantsi okukhula koqoqosho.

Ukwanda komthwalo wesibonelelo sezentlalo kwimali yesizwe, ukhatshwa lityala eliphezulu kakhulu kwi-GDP, oku kukhokelela kwiimali ezidingeka kakhulu ezinokuthi zisetyenziswe ukuququzelela ukukhula koqoqosho oluvuzayo kunyaka-mali wesizwe. Bathi umlinganiselo wetyala-kwi-GDP we-75% ngokucacileyo awuzinzanga

Uqoqosho loMzantsi Afrika lujongene nezinga eliphezulu kakhulu lentswela-ngqesho kulutsha, ekhatshwa lithemba eliphantsi kakhulu lokukhula koqoqosho, nto leyo eyenza ukuba amathuba amatsha engqesho angabikho. Kwikota yesine yowama-2024, izinga lentswelo-ngqesho elisemthethweni limi kumyinge wama-31.9%, abasetyhini nolutsha bechaphazeleka okokoko. I-Stats SA ibonise ukuba ulutsha olungaphangeliyo (abantu abaneminyaka eyi-15-34) lumalunga nama-59.6%.

Bathe ukwanda komthwalo wamaqumrhu karhulumente aqhuba kakubi kukwabeke iCandelo loLawulo-mali kwindawo engenakunqweneleka yokuzama ukulawula uhlahlo lwabiwo-mali olunoxinzelelo olugqithisileyo, ngelixa imingeni emitsha ikufuphi.

Umongameli we-ANC uyazixhasa izicwangciso zikaGodongwana zokunyusa iVAT: uNondyebo weSizwe ucele ukuba andise ibhaskithi yakhe ekwizinga elikwiqanda ngokwamanani ukuze kuncedwe abahluphekayo.

Inkcitho yophuhliso loluntu, exhasa malunga nezigidi ezingama-28 zabemi boMzantsi Afrika, ibalelwe malunga nama-R387 ezigidi ngo-2024/25.

“Oku kodlulwa kuphela kukufunda nenkcubeko, nto leyo eyenza imali emalunga nama-R480 eebhiliyoni ngo-2024/25. Eminye imimandla ekhulisa uqoqosho njengophuhliso loqoqosho yinxalenye encinci kakhulu yohlahlo lwabiwo-mali lwesizwe (R255bn).”

Emva kwesigwebo senkundla ephakamileyo yasePitoli sakutsha nje esifumanise ukuba imimiselo ethintela ufikelelo kwisibonelelo sohlangulo sentlalo-ntle sama-R370 ngenyanga ephela kwabo bamkela imali engaphantsi kwama-R625 ngenyanga, ayihambelani nomgaqo-siseko, balindele ukuba ubunzima besibonelelo sezentlalo kunyaka-mali yesizwe sinyuke.

“Ngesi sigwebo silindele ukuba abemi boMzantsi Afrika abongezelelekileyo abasixhenxe ukuya kwizigidi ezisi-8 bafanelekele ukufumana isibonelelo se-SRD. Oku kuya kuba yimfuneko ukuya kutsho kwi-R36 yebhiliyoni eyongezelelweyo ukunika abaxhamli.”

Bakwakhankanye ukuthembela koMzantsi Afrika kumatyala angaphandle.

“Incwadi yamatyala esinayo ngoku ikwi-R5.2-trillion kwaye kulindeleke ukuba inyuke iye kwi-R6-trillion ngo-2025/26. Sithetha nje sichitha malunga ne-R382 yebhiliyoni yohlahlo lwabiwo-mali yethu (isabelo-mali sika-2024/25) ekuhlawuleni eli tyala.

Eli nani linyuke lisuka kwi-R100 yebhiliyoni ngo-2014 kwaye ngoku lelinye lawona maxabiso makhulu eabekelwe bucala kwaye lingaphezulu lee kwimali echithwa ngurhulumente kwezempilo (R272bn), uphuhliso loluntu (R265bn), uphuhliso loqoqosho (R255bn) kunye neenkonzo zoluntu ngokubanzi (R75bn).

Iingcali zezoqoqosho zithe kulo nyaka uzayo, kulindeleke ukuba uMzantsi Afrika uya kufuna ukwandisa imali oyibolekileyo nangakumbi ukuze ulungelelanise uhlahlo lwabiwo-mali lwesizwe. Imeko yezimali eya isanda ngokwanda yamaqumrhu amaninzi karhulumente (SOEs) bekulindeleke ukuba iqhubeleke ukubeka uxinzelelo olumandla kuqoqosho. “Amatyala e-SOEs abalulekile kwaye siqikelela malunga ne-R848bn.”

UNgwenya no-Govender bathe ii-SOEs ziyatyhafa, ziyasokola ukufikelela kwiimalike zenkunzi ngaphandle kweziqinisekiso zikarhulumente kwaye ziya zicela ukukhululwa kwinkonzo yetyala kunye nezicwangciso zokuguqula ingxowa-mali – nto leyo uNondyebo ebeyiqaphele ngaphambili ukuba ayizinzanga.

Bakwaqaphele ukuba ingxaki yamanzi ezayo kumaziko amabini oqoqosho loMzantsi Afrika (iRhawuti neKwaZulu-Natal) kulindeleke ukuba ibe neziphumo ezibi kuhlumo loqoqosho.

Bathe iRhawuti ine-GDP yonyaka eqikelelwa kwi-R2.8-trillion (okanye i-R7.5bn ngosuku), ngelixa iKwaZulu-Natal ine-GDP yonyaka eqikelelwa kwi-R1.1-trillion (okanye i-R3.1bn ngosuku). Xa zidibene zenza igalelo elimalunga ne-R10.6bn ngosuku kwi-GDP yoMzantsi Afrika.

“Ukonyuka kwamazinga okusetyenziswa kwamanzi, iziseko zophuhliso ezigugayo kunye nokungalungiswa kakuhle kweziseko zophuhliso, kwakunye nolawulo olulambathayo kwinqanaba loorhulumente basekhaya, kubalulwe phakathi kwezizathu zengxaki yamanzi ajongene nayo la maphondo.

“Nokuba isiqingatha samashishini aseRhawutini naKwaZulu-Natal asikwazi ukusebenza ngenxa yokungabikho kwamanzi, oku kungakhokelela kwilahleko ye-R5.3bn ngosuku.

Ngaphezu konyaka omnye (kucingwa ukuba umlinganiselo wamanzi ube ngama-20% onyaka), ilahleko yonyaka iya kuba malunga ne-R387bn ngonyaka, batsho. Oku kuya kuba malunga ne-10% ye-GDP efakwe ngala maphondo.

Kwiimeko apho uNondyebo waqikelela umyinge wezinga lokukhula kwe-GDP yonyaka ye-1.6% kule minyaka mithathu izayo, ukucutha nge-10% kwi-GDP yaseRhawutini naKwaZulu-Natal kungakhokelela ekucuthekeni kumanani eGDP yesizwe aqikelelwa ku-5%.

Ezibufana Indaba

Newsletter Subscription

- Advertisement -

Stay Connected

129,556FansLike
1,513FollowersFollow
66FollowersFollow
0SubscribersSubscribe
King William's Town
overcast clouds
17.1 ° C
17.1 °
17.1 °
87 %
1.2kmh
94 %
Sun
21 °
Mon
21 °
Tue
23 °
Wed
30 °
Thu
32 °

EZITHANDWAYO INDABA