By Asipile Kitchen.
IGunyabantu lezoTshutshiso (NPA) liyasamkela isigwebo sobomi esikhutshwe yiNkundla yeNgingqi yaseMthatha, ehleli eBityi, ngakuSiphendule Buku Cothela (29) ngokudlwengula nokuzama ukubulala owayesakuba yintombi yakhe eneminyaka engamashumi amabini ananye (21) ubudala, unina womntwana wabo oneminyaka emithathu (3) ubuncinci, ngomhla wesibini (2) kweyoMnga 2023 kwilali yaseCentuli.
Inkundla ikwayalele ukuba uCothela afakwe kuluhlu lelizwe labophuli-mthetho ngokwesondo. Yaphinda yabhengeza ukuba akafanelekanga ukuba nompu, ibethelela ukuzinikela okungagungqiyo kweNPA ekulweni ubundlobongela obusekelwe kwisini (GBV) kunye nokukhusela amaxhoba.
Ngomhla wesibini (2) kweyoMnga 2023, uCothela waya kumhlobo wakhe owayesakuba yintombi yakhe kwindawo yokusela eCentuli Village, ngaseMthatha, apho wayezihleli nabahlobo bakhe. Ezenza ngathi uxhalabele impilo-ntle yomntwana wabo, wathetha naye njengoko wayephuma kwindawo yokuthengisa utywala. Waza ke wamthatha ngenkani wamsa kwindlu eyayingasahlali mntu, apho wambetha ngenkohlakalo, ngamanqindi, izandla ezivulekileyo, ngebhanti, waza wamhlaba ngesikere, nto leyo eyabangela ukuba angakwazi ukuhamba nokuthetha.
UCothela waqhuba ngokumdlwengula wamvalela endlini, wamshiya ekwimeko enkenenkene yempilo. Kwiintsuku ezintlanu kamva, ngomhla wesixhenxe (7) kweyoMnga 2023, umnini wepropati, ebuyela kwiiholide, wafumana ixhoba kwaye waqinisekisa ukuba ufumana unyango. Wangeniswa kwikliniki yasekuhlaleni, emva koko watshintshelwa esibhedlele, apho wahlala ehleli kwisitulo esinamavili iintsuku ezintlanu ngenxa yokwenzakala kakhulu.
Ekukhululweni kwalo ixhoba, labika esi siganeko emapoliseni laze lafumana iingcebiso kunye noxilongo lwezempilo kwiziko lononophelo lwengqondo eMthatha iThuthuzela (TCC), nto leyo eyaqinisekisa ukwenzakala okuhambisana nokuxhatshazwa ngokwesondo. UCothela wabalekela kwilali yaseJojweni kodwa wabanjwa ngomhla wesibini (02) kweyoMdumba 2024 kwikhaya likaTata wakhe.
UCothela waliphika ityala lokudlwengula, wavuma kuphela uhlaselo. IGqwetha loMbuso uLuvuyo Komanisi unikezele ngobungqina obubambekayo, obuquka ubungqina bexhoba, ingxelo yomntu ekuxelwe kuye ngodlwengulo kunye nengxelo yovavanyo lwezempilo (J88) engqina ukwenzakala emzimbeni. INgxelo yeMpembelelo yeXhoba, eququzelelwa liGosa loLungiselelo leNkundla uNontlantla Siphika, inika iinkcukacha ngokwenzakala emzimbeni nasengqondweni okunyanyezelwe lixhoba.
INkundla yasikhaba isikhalo sikaCothela sokudlwengulwa njengento engenakwenzeka, yafumanisa ukuba ubungqina bomtshutshisi buthembekile kwaye yamgweba ngokudlwengula kunye nokuzama ukubulala.
Enyusa isigwebo, uAdvocate Komanisi waxoxa ngelithi izenzo zikaCothela zazicetywe kwangethuba kwaye zikhohlakele, esebenzisa kakubi ubudlelwane bakhe bangaphambili nexhoba ukuze enze isenzo esibi se-GBV. Ugxininise umonzakalo onzima owenziweyo, kuquka ukwenzakala okusongela ubomi. Ubongoze inkundla ukuba ibeke esona sigwebo sisezantsi ubomi entolongweni phantsi kwecandelo 51(1) lomthetho iCriminal Law Amendment Act 105 of 1997.
Inkundla yavuma, isithi, “Uhlaselo olukhohlakeleyo lommangalelwa kunye nokudlwengulwa kowasetyhini osesichengeni, kunye nemizamo yakhe yokuphelisa ubomi bakhe, kufuna esona sohlwayo siqatha ukukhusela uluntu.” Ingafumani zimeko zibambekayo okanye ezinyanzelisayo ukuba ajike, inkundla yagweba uCothela ubomi bakhe bonke ngenxa yodlwengulo kunye nesigwebo sangaxeshanye sokuzama ukubulala, kunye nezithintelo zompu kunye nokubandakanywa kwerejista yabaphuli-mthetho ngokwesondo.
I-NPA income ukomelela kwexhoba, inkalipho yalo ekuchazeni ulwaphulo-mthetho, ixhaswa ngumnini propati kunye ne-TCC, yaqinisekisa ngokuphendula. UMlawuli wezoTshutshiso eMpuma Koloni uBarry Madolo uncome uAdvocate Luvuyo Komanisi, iGosa laMalungiselelo lenkundla uNontlantla Siphika, igosa lophando, kunye nabasebenzi be-TCC, esithi, “Esi sigwebo sobomi sinika ubulungisa kwixhoba kwaye sisusa umaphuli-mthetho oyingozi ekuhlaleni, someleza isigqibo sethu sokulwa iGBV.”
Intsebenziswano yeNPA kunye namaZiko oKhathalelo eThuthuzela abonelele ngenkxaso ebalulekileyo ngokwasengqondweni, ebonisa indlela yayo yokubeka ixhoba.
I-NPA ibongoza uluntu ukuba luhlale luphaphile, luyixele kwangoko i-GBV, kwaye luxhase amaxhoba ngamaziko oluleko afana neTCC, ezibonelela ngoncedo lwezonyango lwengqondo nolwezomthetho. Eli tyala liqaqambisa indima ebalulekileyo yamalungu oluntu, njengomnini wepropati, ekusindiseni ubomi nasekuqinisekiseni ubulungisa. INPA ihlaba ikhwelo kubemi boMzantsi Afrika ukuba bamanyane ngokuchasene neGBV, bakhuthaze iimeko ezingqongileyo ezikhuselekileyo apho amalungelo abasetyhini nabantwana omgaqo-siseko wesidima nokhuseleko agciniwe, kwaye abenzi bobubi bajongane nengalo yomthetho.



